همزمان با گرامیداشت سالگرد شبكه رادیویی سلامت، فرصتی دست داد تا با شهرام زینالعابدینی، مدیر گروه سلامت اجتماعی رادیو سلامت، درباره مفاهیم در حال تحول سلامت اجتماعی صحبت كنیم. وی درباره مؤلفههایی كه امروز بیش از هر چیز نیازمند بازتعریف هستند، نقش رادیو در ایجاد تعلق اجتماعی و اهمیت حیاتی همكاری با نهادهای مدنی در مسیر ارتقای سلامت كلان جامعه توضیح داد.
سلامت اجتماعی مفهومی پویاست؛ از نگاه شما، كدام مؤلفهها در زندگی شهروندان امروز بیشتر نیاز به بازتعریف دارند؟
بر اساس مطالعات انجامشده، چند مؤلفه كلیدی در دنیای امروز بیشترین نیاز به بازنگری دارند كه میتوان آنها را به صورت خلاصه در چهار بخش اصلی دستهبندی كرد؛
1. سرمایه اجتماعی و اعتماد
چرایی نیاز به بازتعریف: فرسایش اعتماد نهادی و میانفردی در جامعه.
ویژگیهای مؤلفه جدید: تقویت شبكههای اجتماعی، اعتماد تعمیمیافته، هنجارهای همكاری.
2. شمولیت و عدالت شهری
چرایی نیاز به بازتعریف: افزایش نابرابری و حاشیهنشینی.
ویژگیهای مؤلفه جدید: دسترسی عادلانه به فرصتها، فضاهای عمومی فراگیر، كاهش محرومیت نسبی.
3. امنیت اجتماعی پایدار
چرایی نیاز به بازتعریف: احساس ناامنی ناشی از آسیبهای نوظهور.
ویژگیهای مؤلفه جدید: امنیت مبتنی بر تابآوری، كاهش ترس و بیاعتمادی.
4. هویت و تعلق جمعی در فضای شهری
چرایی نیاز به بازتعریف: گسست خاطرات جمعی و بیهویتی فضاها.
ویژگیهای مؤلفه جدید: فضاهای شهری معنا دار، تقویت خاطره جمعی، حس تعلق مكانی.
چطور میتوان از ظرفیت رادیو برای افزایش احساس تعلق اجتماعی و مسئولیتپذیری بهره برد؟
رادیو با تركیبی از صمیمیت، دسترسی بالا و قالبهای متنوع برنامهسازی، ابزار قدرتمندی برای تقویت حس تعلق اجتماعی و مسئولیتپذیری است. پاسخ به این سوال را میتوان در سه محور اصلی دستهبندی كرد؛ اول، محتوا و قالبهای برنامهای؛ دوم، مشاركت دادن مخاطبان و سوم، ویژگیهای ذاتی رسانه رادیو.
راهكارهای محتوایی و برنامهسازی
قالبهای گفتگومحور و داستانگویی: اجرای برنامههای میزگرد، مناظره و گفتوگو با شهروندان عادی، كارشناسان و مسئولان درباره مسائل محل مثل برنامه «افق روشن» رادیو.
برنامههای آموزشی-تعاملی:تولید برنامههای آموزشی كوتاه (پادكست) درباره مهارتهای اجتماعی، هوش هیجانی و مسئولیتپذیری. طراحی مسابقات رادیویی با محوریت شناخت حل چالشهای اجتماعی.
پوشش و پیگیری مسائل محلی: اختصاص بخشی از اخبار یا گزارشهای ویژه به موفقیتها، چالشها و رویدادهای محل. ایجاد حس مالكیت و اهمیت به امور مشترك از طریق پیگیری مستمر یك موضوع (مانند پاكسازی یك پارك محلی).
راهكارهای مبتنی بر مشاركت مخاطب
ایجاد پویشهای اجتماعی: راهاندازی كمپینهای رادیویی برای حل یك مشكل محل (مثل «پویش 30-60» برای كاهش تصادفات) یا قدردانی از همسایگان فعال. اهدای جوایز نمادین به محلههای برتر در مشاركت.
ایجاد كانالهای تعاملی: استفاده از تماس تلفنی زنده، پیامك و شبكههای اجتماعی برای نظرخواهی و گفتوگوی مستقیم. انتشار نظرات در برنامه و ایجاد حس شنیده شدن.
بهرهگیری از ویژگیهای منحصر به فرد رادیو
صمیمیت و اعتماد: استفاده از لحن صمیمی و غیررسمی گویندگان برای ایجاد حس همصحبتی و اعتماد.
دسترسی و فراگیری: پوشش دادن مناطق مختلف، از جمله نقاط كمبرخوردار و امكان شنیدن همزمان در جمع (مثلاً در مغازه، تاكسی یا خانه).
شبكه رادیو سلامت نمونهای عملی از این رویكرد است. این شبكه با تمركز بر «سلامت اجتماعی»، برنامههایی مانند "افق روشن" با بررسی مسائل كلان محیط اجتماعی) «گل یا پوچ»، «نفس دوم»، «كافه خبر»، «به زندگی سلام كن»، «زیست رو»، «زاویه پنهان»، «دهگرد» تولید میكند. آنها با همكاری دانشگاهها و راهاندازی پویشها و جشنوارههای مردمی مثل جشنواره پیشگیری از سوانح، سعی در توانمندسازی جامعه و ترویج مشاركت دارند.
در برنامههای گروه سلامت اجتماعی، چه میزان از تجربههای واقعی مردم در محتوای برنامهها استفاده میشود؟
همانطور كه در بخش قبل اشاره شد، استفاده از تجربیات واقعی مردم در برنامههایی مانند «افق روشن»، میزگردها و برنامههای گفتگو محور، جزء لاینفك رویكرد ماست. انتشار نظرات در برنامه و ایجاد حس شنیده شدن، از طریق كانالهای تعاملی مانند تماس زنده و پیامك، تضمین میكند كه محتوای تولیدی رادیو سلامت، بازتابدهنده دغدغههای زیسته شهروندان باشد و از حالت تئوری خارج شود.
تعامل با سازمانهای غیردولتی یا نهادهای مدنی تا چه اندازه در اولویت كاری شماست؟
تعامل با سازمانهای غیردولتی در اولویت كاری گروه اجتماعی رادیو سلامت جای دارد و این همكاری بهصورت عملی در برنامههای آن محقق شده است. رادیو سلامت در برنامههای «روی خط خبر»، «كافه خبر»، «مخاطب خاص»، «نیمنگاه»، «نفس دوم»، «پانزده سی» و گروه اجتماعی خود، نقش مشاركتهای مردمی را بررسی میكنند. دعوت از نمایندگان NGOها؛ این اقدام نشاندهنده عزم رادیو سلامت برای دادن صدای مستقیم به نهادهای مدنی است تا بتوانند فعالیتها، چالشها و دیدگاههای خود را در یك رسانه ملی مطرح كنند. در قالب گفتگو و تبادل نظر، نماینده سازمان مردمی و نماینده دولت در كنار هم به بحث نشستند كه نشاندهنده تلاش برای ایجاد گفتوگوی سازنده بین نهادهای مدنی و حاكمیتی است.
چرا این تعامل اهمیت دارد؟
تاكید بر مشاركت نهادهای مدنی در حوزه سلامت، تنها مختص رادیو سلامت نیست، بلكه یك ضرورت كلان شناخته میشود كه مقامات و كارشناسان حوزه سلامت و اجتماعی نیز بر آن صحه میگذارند؛
1. رفع معضلات سلامت: رفع چالشهای اساسی در حوزه سلامت (مانند آسیبهای اجتماعی یا سلامت محیط زیست) مستلزم مشاركت فعال مردم و نهادهای مدنی است و بدون آن ممكن نیست.
2. تعامل سازنده نهادها: همكاری ساختاریافته و نهادینه شده بین نهادهای مدنی و حاكمیتی در حوزههایی مانند بیماریهای خاص، یك ضرورت انكارناپذیر برای پیشبرد اهداف سلامت جامعه است.
3. كاركرد رسانه سلامت: رادیو سلامت خود را یك رسانه مرجع و تخصصی میداند كه باید به نیازهای سلامت جسم، روان و سلامت اجتماعی مردم پاسخ دهد. پرداختن به موضوعات اجتماعی و دعوت از ذینفعان مستقیم آن (مانند NGOها) در راستای همین مأموریت است.
در یك جمله، مأموریت شبكه رادیویی سلامت را در تقویت روابط انسانی جامعه چطور توصیف میكنید؟
مأموریت گروه اجتماعی شبكه رادیویی سلامت، تقویت كیفیت و تابآوری روابط انسانی در جامعه از طریق افزایش آگاهی، تسهیل گفتوگوی سازنده و ترویج مسئولیتپذیری اجتماعی است.
