كاركردهای اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های جنگی

پژوهش حاضر با رویكرد كیفی و روش تحلیل محتوا انجام شده است. جامعه پژوهش، مجموعه پادكست‌های «یاقوت» در بازه زمانی اسفند 1404 تا خرداد 1405 است كه به روایت شهدای كادر سلامت جنگ رمضان پرداخته‌اند. نمونه‌گیری به صورت هدفمند انجام شده و داده‌ها با استفاده از چك‌لیست تحلیل محتوا شامل مضامین كلیدی كدگذاری و تحلیل شده‌اند.
پادكست «یاقوت» با برجسته‌سازی مضامینی چون ایمان، امید، صبر، ایثار و مسئولیت‌پذیری، به ترویج سلامت معنوی و تقویت تاب‌آوری اجتماعی پرداخته است. روایت‌های این پادكست شامل پزشكان، پرستاران، امدادگران و پیراپزشكانی است كه با وجود تهدید مستقیم، به وظیفه انسانی و دینی خود ادامه دادند. همچنین این برنامه با استفاده از زبان روایی و جذابیت‌های رسانه صوتی، توانسته است پیوندی میان نسل‌ها ایجاد كرده و ارزش‌های ایثار را به مخاطبان جوان منتقل كند.
اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های جنگی، فراتر از وظیفه خبررسانی، می‌تواند به ارتقای سرمایه‌های روانی و معنوی جامعه و تقویت تاب‌آوری اجتماعی كمك كند. پادكست «یاقوت» نمونۀ موفق از این كاركردهاست كه با رویكردی سلامت‌محور، روایت‌های شهدای كادر سلامت را به گنجینه‌ای ماندگار تبدیل كرده است.

كلمات كلیدی: اطلاع‌رسانی سلامت، دفاع مقدس دوم و سوم، پادكست یاقوت، كادر سلامت، سلامت معنوی.

1. مقدمه و بیان مسأله
جنگ تحمیلی سوم علیه ایران، كه در اسفند 1404 با عنوان «جنگ رمضان» آغاز شد، فصلی نوین در تاریخ ایثارگری ملت ایران رقم زد. بر اساس گزارش‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی، طی دو جنگ 12 روزه و رمضان، بیش از 27 نفر از كادرسلامت كشور به شهادت رسیده‌اند و بیش از 100 نفر مجروح و مصدوم شده‌اند. 272 شهر مورد هجوم و بمباران هوایی قرار گرفته و 54 دانشگاه علوم پزشكی به طور مستقیم درگیر جنگ بوده‌اند (خبرگزاری صداوسیما، 1405). در این شرایط، كادر سلامت نه‌تنها به وظایف تخصصی خود ادامه داد، بلكه خود نیز در خط مقدم آسیب قرار گرفت.
در چنین شرایطی، رسانه‌ها به‌ویژه رسانه‌های سلامت‌محور، نقشی حیاتی در اطلاع‌رسانی، حفظ امید و تاب‌آوری جامعه و ثبت روایت‌های ایثارگری ایفا می‌كنند. رادیو سلامت به عنوان یكی از شبكه‌های تخصصی رسانه ملی، با تولید پادكست «یاقوت»، گام مهمی در این مسیر برداشته است. پادكست «یاقوت» با محوریت شهدای كادر سلامت جنگ تحمیلی سوم (جنگ رمضان) در شبكه رادیویی سلامت تولید و روانه آنتن شده است (ایلنا، 1405). این برنامه به دنبال پاسخ به یك ضرورت فرهنگی و اجتماعی و معرفی الگوهای سلامت‌بخش و امیدآفرین از میان شهدای كادرسلامت جنگ رمضان تهیه شده است (ایلنا، 1405).
با این حال، كاركردهای اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های جنگی و نقش تولیدات رسانه‌ای سلامت‌محور در این زمینه، كمتر مورد پژوهش قرار گرفته است. مسأله اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل كاركردهای اطلاع‌رسانی سلامت در دفاع مقدس دوم و سوم با تمركز بر پادكست «یاقوت» رادیو سلامت است.

2. مبانی نظری
2-1. اطلاع‌رسانی سلامت در بحران
در بحران‌های امنیتی و جنگی، اطلاع‌رسانی سلامت از سه منظر حیاتی می‌شود: نخست، ارائه خدمات درمانی و راهنمایی‌های ضروری به جامعه؛ دوم، حفظ امید و تاب‌آوری روانی مردم؛ و سوم، ثبت و ضبط روایت‌های ایثارگری برای نسل‌های آینده (زارع و همكاران، 1402). رسانه‌های سلامت‌محور، در چنین شرایطی، به مثابه پلی بین خط مقدم و جامعه عمل می‌كنند.
در شرایط جنگ، رسانه‌ها نقش كلیدی در حفظ سلامت روان جامعه ایفا می‌كنند. این نقش شامل انتشار اطلاعات دقیق، مقابله با شایعات، تقویت تاب‌آوری و حفظ امید در جامعه است. رسانه‌ها با تولید و انتشار محتوایی كه امید، همبستگی، اراده و مقاومت را ترویج می‌كند، می‌توانند به حفظ روحیه جامعه كمك كنند(خبرگزاری مهر، 1405).
2-2. سلامت معنوی و نقش رسانه
سلامت معنوی، یكی از ابعاد چهارگانه سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی است كه بر ارتباط فرد با خدا، خود، دیگران و طبیعت تأكید دارد(WHO, 1998). در شرایط بحران، سلامت معنوی به منزله یك منبع مقابله‌ای عمل می‌كند و به افراد در مواجهه با استرس و فقدان كمك می‌نماید(خداپناهی، 1399).
پژوهش‌ها نشان داده‌اند كه سلامت معنوی به‌عنوان یكی از ابعاد سلامت می‌تواند در انسان تغییری اساسی به‌وجود آورده و میزان تاب‌آوری را افزایش دهد (میرزایی، 1402). همچنین تاب‌آوری پیش‌بینی‌كننده مثبت و معنی‌دار سلامت روان بوده است (بلوچی، 1396). رسانه‌ها با برجسته‌سازی ارزش‌هایی چون ایمان، امید، صبر و ایثار، می‌توانند به ارتقای سلامت معنوی جامعه یاری رسانند (مقاله نقش سواد رسانه در حفظ و ارتقای سلامت معنوی، 1403).
2-3. تاب‌آوری اجتماعی و كاركرد رسانه
تاب‌آوری اجتماعی، ظرفیت یك جامعه برای مقاومت در برابر بحران‌ها و بازگشت به حالت تعادل پس از آنهاست. رسانه‌ها می‌توانند ارتباطات و پیوندهای اجتماعی را تقویت كنند، عزت نفس افراد را افزایش دهند و حس تعلق و انسجام جوامع را تقویت نمایند (خبرگزاری مهر، 1405).
در بحران جنگ، تحلیل خاطرات كاركنان درمانی نشان می‌دهد مفاهیمی مانند امید، هدفمندی، ایمان و احساس خدمت به جامعه، نقش مهمی در تقویت تاب‌آوری آنان داشته است (ایرنا، 1405). رسانه‌ها با انعكاس این مفاهیم، می‌توانند به تقویت تاب‌آوری اجتماعی در سطح كلان كمك كنند.
2-4. پیشینه پژوهش
پژوهش‌های متعددی به نقش رسانه در بحران‌های طبیعی و انسانی پرداخته‌اند (میرزایی، 1400؛ كریمی، 1398)، اما كاركردهای اطلاع‌رسانی سلامت در جنگ‌های تركیبی و هوایی، كمتر مورد توجه بوده است. همچنین پژوهش در زمینه تولیدات رادیویی سلامت‌محور با رویكرد روایت شهدای سلامت، از خلاءهای علمی موجود به شمار می‌رود.
به‌طور خاص، تحقیقی كه به‌طور جامع به تحلیل پادكست‌های سلامت‌محور با موضوع شهدای كادرسلامت پرداخته باشد، در دسترس نیست. این پژوهش، تلاش دارد تا با مطالعه موردی پادكست «یاقوت»، به این خلأ پاسخ دهد و در نهایت، الگویی برای اطلاع‌رسانی مطلوب سلامت در بحران‌های مشابه ارائه كند.

3. روش‌شناسی
3-1. نوع پژوهش
این پژوهش با رویكرد كیفی و روش تحلیل محتوای جهت‌دار انجام شده است. تحلیل محتوای جهت‌دار، رویكردی است كه در آن پژوهشگر با استفاده از چارچوب نظری موجود، مضامین مورد انتظار را شناسایی و سپس داده‌ها را بر اساس آن‌ها كدگذاری و تحلیل می‌كند(Hsieh & Shannon, 2005).
3-2. جامعه و نمونه پژوهش
جامعه پژوهش، مجموعه پادكست‌های «یاقوت» تولید رادیو سلامت در بازه زمانی اسفند 1404 تا خرداد 1405 است كه به روایت شهدای كادر سلامت جنگ رمضان پرداخته‌اند. بر اساس گزارش‌ها، در سری جدید پادكست «یاقوت»، داستان زندگی 27 شهید حوزه سلامت كه بر اثر حملات ناجوانمردانه آمریكایی-صهیونیستی در جنگ تحمیلی سوم به شهادت رسیدند، روایت می‌شود (ایلنا، 1405).
نمونه مورد مطالعه، به صورت هدفمند شامل پادكست‌های مرتبط با شهدای حوزه سلامت انتخاب شده‌اند. معیارهای ورود به نمونه شامل: 1) پادكست‌هایی كه به روایت زندگی یك شهید كادر درمان پرداخته‌اند؛ 2) پادكست‌هایی كه در بازه زمانی مورد نظر تولید شده‌اند؛ و 3) پادكست‌هایی كه محتوای سلامت‌محور داشته‌اند.
3-3. ابزار و روش جمع‌آوری داده‌ها
داده‌ها با استفاده از چك‌لیست تحلیل محتوا شامل مضامین كلیدی (نقش كادر سلامت، ویژگی‌های اخلاقی شهدا، نحوه شهادت، پیام‌های سلامت‌محور، مؤلفه‌های سلامت معنوی و تاب‌آوری) كدگذاری و تحلیل شدند. همچنین از مستندات و گزارش‌های رسمی وزارت بهداشت و خبرگزاری‌ها برای تكمیل داده‌ها استفاده شده است.
برای افزایش اعتبار یافته‌ها، از روش مثلث‌سازی استفاده شده است كه شامل سه منبع داده است: 1) تحلیل محتوای پادكست‌ها؛ 2) مرور اسناد و گزارش‌های رسمی؛ 3) مصاحبه با دست‌اندركاران تولید پادكست.
3-4. روش تحلیل داده‌ها
تحلیل داده‌ها در چند مرحله انجام شد: 1) شناسایی واحدهای معنایی (كلمات، جملات و پاراگراف‌های مرتبط با مضامین پژوهش)؛ 2) كدگذاری باز (استخراج كدهای اولیه از متن)؛ 3) كدگذاری محوری (گروه‌بندی كدها در مضامین اصلی)؛ و 4) كدگذاری انتخابی (یكپارچه‌سازی و ارائه یافته‌ها). برای افزایش اعتبار یافته‌ها، از روش بازبینی توسط همكار و بررسی مجدد داده‌ها استفاده شده است.

4. یافته‌ها
4-1. معرفی الگوهای سلامت‌بخش و امیدآفرین
بر اساس تحلیل محتوای پادكست «یاقوت»، این برنامه به معرفی شهدایی از كادر سلامت پرداخته است كه هر كدام، نمادی از سلامت جسم، روح و روان هستند. این شهدا شامل پزشكان، پرستاران، تكنسین های اورژانس، امدادگران هلال احمر، ماما، داروسازان، كارشناسان رادیولوژی، تكنسین‌های اتاق عمل و مراقبان سلامت می‌شوند كه در شرایط سخت جنگی، با وجود تهدید مستقیم، به وظیفه انسانی و دینی خود ادامه دادند.
بر اساس آمار وزارت بهداشت، در طول دو جنگ اخیر بیش از 27 نفر از كادر سلامت وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكی، ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شهید شدند كه نشان از عمق فداكاری این قشر دارد (خبرگزاری مهر، 1405). از این میان، سهم زنان و پرستاران به‌طور قابل‌توجهی بالاست. این آمار نشان می‌دهد كه زنان كادر سلامت، نه‌تنها در شرایط عادی، بلكه در بحرانی‌ترین لحظات، پای كار بوده‌اند.
مصادیق شهدای سلامت در پادكست «یاقوت»:
شهیده رباب دهدشتی، كارشناس رادیولوژی بیمارستان لامرد، در روز اول جنگ، در خانه خود و در كنار قرآن و دختر نه ساله‌اش به شهادت رسید. او نمونه‌ای از زنی است كه در سكوت، ستون پنهان جامعه بود (پادكست یاقوت، 1405). همكارانش درباره او گفتند: «رباب بدون هیچ هیاهو و ادعایی، سال‌ها در خط مقدم سلامت ایستادگی كرد. او خانه و بیمارستان را همزمان با عشق و علاقه اداره می‌كرد و خدمت به مردم را نه یك وظیفه اداری، بلكه مسئولیتی اخلاقی و دینی می‌دانست.»
شهید رامین جعفری، پرستار و پاسدار، به همراه پسر 11 ساله‌اش علیرضا، در شب قدر و در ایست بازرسی اتوبان ارتش شهید شد. او كه خادم الحسین(ع) بود، در دوران كرونا به خانه مردم می‌رفت و به آنان خدمت می‌كرد (پادكست یاقوت، 1405). همسرش در مراسم وداع با صلابت گفت: «من چیزی جز زیبایی ندیدم. كسی نباید گریه كند. رامین به آرزویش رسید و علیرضا را هم روی سینه‌اش گذاشت.»
شهیده انیسه سادات امیدعلی، مراقب سلامت، در نوزدهمین هفته بارداری، همراه با دختر دو ساله‌اش در مسیر سونوگرافی به شهادت رسید و فرزند نارسش نیز شهید شد (پادكست یاقوت، 1405). پدرش با چشمانی اشك‌بار گفت: «داغ از دست دادن دخترم بسیار سنگین است. اما باردار بودن او در زمان شهادت، این مصیبت را برای ما سخت‌تر كرده است.»
شهیده سمیه میرابواسحاق، امدادگر هلال احمر و خادم امامزاده احمد(ع) خوانسار، در روز هجدهم اسفند هنگام بازگشت از كار به شهادت رسید (پادكست یاقوت، 1405). خواهرش می‌گوید: «سمیه خیلی با خدا بود. خیلی با حجاب بود. مسئولیت‌پذیر بود توی كارش و توی خونه. همكارانش می‌گفتند یك دختر مسئولیت‌پذیر بود و همیشه سرش به كار خودش بود.»
شهیده لیلا محمدی، تكنسین اتاق عمل بیمارستان فاطمه زهرا(س) خمین، در جمع خانوادگی در روزهای نوروز به همراه هفت نفر از بستگانش شهید شد (پادكست یاقوت، 1405). مادرش می‌گوید: «لیلا شهید زندگی كرد. همان‌طور كه شهید سلیمانی گفت: باید شهید زندگی كنی تا شهید شوی. لیلا همین‌طور بود.»
4-2. ترویج سلامت معنوی
تحلیل پادكست‌های «یاقوت» نشان می‌دهد كه این برنامه با برجسته‌سازی مضامینی چون ایمان، امید، آرامش، صبر و ایثار، به ترویج سلامت معنوی پرداخته است. در روایت‌ها، مفاهیمی چون توسل به اهل بیت(ع)، قرائت قرآن، نماز اول وقت، و دعا برای عاقبت‌به‌خیری، به عنوان مؤلفه‌های سلامت معنوی برجسته شده‌اند.
به عنوان نمونه، شهیده رباب دهدشتی در لحظه شهادت، قرآن در دست داشته است. شهید رامین جعفری در شب قدر و با زبان روزه به شهادت رسیده است. شهیده لیلا محمدی از كودكی به قرآن و نماز مقید بود و مادرش می‌گوید: «لیلا از همان دوران كودكی حجاب را انتخاب كرد. سه چهار ساله بود كه روسری بر سر می‌گذاشت.»
همچنین، صبر و استقامت خانواده‌های شهدا، از دیگر مضامین سلامت‌بخش این پادكست است (جام جم آنلاین، 1405). پدر شهیده انیسه سادات امیدعلی، پس از شهادت دختر و نوه‌اش، با صبری مثال‌زدنی می‌گوید: «انیسه همیشه آرزو داشت عاقبت‌به‌خیر شود و خدای متعال این آرزو را به او عطا كرد. من به او افتخار می‌كنم.»
محتوای پادكست «یاقوت» به‌خوبی نشان می‌دهد كه سلامت معنوی، نه یك مفهوم انتزاعی، بلكه واقعیتی ملموس در زندگی شهدا و خانواده‌هایشان بوده است. این برنامه با روایت این واقعیت‌ها، به مخاطبان خود نشان می‌دهد كه چگونه ایمان و توكل، می‌تواند در سخت‌ترین شرایط، آرامش‌بخش باشد.
4-3. تقویت تاب‌آوری اجتماعی
پادكست «یاقوت» با روایت داستان‌های ایثار و مقاومت كادر سلامت، به تقویت تاب‌آوری اجتماعی كمك كرده است. جنگ رمضان فصل تازه‌ای از ایثار و مقاومت مردم ایران را رقم زد و «یاقوت» تلاش دارد با روایت زندگی و رشادت‌های شهدا، مفاهیمی چون ایثار، تاب‌آوری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را به نسل جوان منتقل كند (ایلنا، 1405).
این روایت‌ها نقش مؤثری در تقویت سلامت روان و اجتماعی جامعه و زنده نگه داشتن امید به آینده دارند (ایلنا، 1405). در زمان جنگ، زمانی كه اخبار منفی و ناامیدكننده فضای جامعه را پر كرده بود، پادكست «یاقوت» با ارائه روایت‌های مثبت و امیدآفرین، به حفظ روحیه جامعه كمك كرد.
همسر شهید رامین جعفری در مراسم وداع با صلابت گفت: «رامین پسری داشت كه همه ما را سربلند كرد. رامین به آرزویش رسید و علیرضا را هم روی سینه‌اش گذاشت. هنوز 2 پسر دیگر دارم. با دو پسرم انتقام خون اینها را می‌گیرم.» این جمله، نمونه‌ای از تاب‌آوری و استقامتی است كه پادكست «یاقوت» آن را به تصویر كشیده است.
4-4. انتقال ارزش‌های ایثار به نسل جوان
پادكست «یاقوت» با استفاده از زبان روایی و جذابیت‌های رسانه صوتی، توانسته است پیوندی میان نسل‌ها ایجاد كند. حضور شهیدان جوان دهه هشتادی و نودی در این روایت‌ها، سبب شده است تا مخاطبان نوجوان و جوان، با ارزش‌های ایثار و شهادت به زبانی ملموس و امروزی آشنا شوند (خبرگزاری صداوسیما، 1405).
علیرضا جعفری، پسر 11 ساله شهید رامین جعفری، نمونه بارز این نسل جوان است. او در روز تشییع شهدا، پرچم ایران را بالای سر گرفت و گفت: «مامان، در این راه همه ما یا پیروز می‌شویم یا شهید. ولی شهید مقامش بالاتر است.» مادربزرگش بعدها گفت: «فامیل‌هایمان از همه كشورها فیلمش را كه دیدند به من زنگ زدند و تحسینش كردند. بچه‌ام با شهادت نامدار شد.»
پادكست «یاقوت» نه‌تنها یادآور رشادت‌های شهدای جنگ رمضان است، بلكه به‌عنوان برنامه‌ای اثرگذار در مسیر ارتقای سلامت معنوی جامعه ایفای نقش می‌كند (ایلنا، 1405). این برنامه، با استفاده از ظرفیت رسانه صوتی، توانسته است مفاهیم عمیق سلامت معنوی را به زبانی ساده و جذاب برای نسل جوان تبیین كند.
4-5. چالش‌های اطلاع‌رسانی سلامت در پادكست «یاقوت»
بر اساس تحلیل داده‌ها، چالش‌ اصلی اطلاع‌رسانی سلامت در پادكست «یاقوت» عبارت از: چالش‌های تولید در بحران: تولید محتوا در شرایط بحران جنگی، با محدودیت‌های فنی، انسانی و امنیتی همراه است كه می‌تواند بر كیفیت و تداوم برنامه تأثیر بگذارد.

5. بحث و تحلیل
5-1. كاركردهای چهارگانه اطلاع‌رسانی سلامت
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد كه اطلاع‌رسانی سلامت در دفاع مقدس دوم و سوم، از چهار كاركرد اصلی برخوردار است كه هر یك، به نوبه خود، در ارتقای سلامت جامعه نقش داشته‌اند:
نخست، نقش همذات‌پنداری در تأثیرگذاری پیام‌های سلامت. روایت‌های كادر درمان، به دلیل ماهیت انسانی و سلامت‌محور خود، قابلیت همذات‌پنداری بالایی برای مخاطب عام دارند. هر فردی، تجربه بیماری یا مراقبت از بیمار را داشته است و این، درك رشادت‌های كادر درمان را تسهیل می‌كند. این یافته با پژوهش‌های پیشین (میرزایی، 1400) كه بر نقش همذات‌پنداری در تأثیرگذاری پیام‌های سلامت تاكید دارند، همسو است.
دوم، ظرفیت‌های رسانه صوتی در انتقال مفاهیم سلامت معنوی. پادكست «یاقوت» با بهره‌گیری از ظرفیت‌های رسانه صوتی (لحن، موسیقی، فضاسازی صوتی)، توانسته است روایت‌های شهدا را به شكلی ملموس و تأثیرگذار به مخاطب منتقل كند. این ویژگی، پادكست را به ابزاری كارآمد برای انتقال مفاهیم سلامت معنوی تبدیل كرده است كه با پژوهش‌های حوزه تأثیر رسانه‌های شنیداری بر سلامت روان (خبرگزاری مهر، 1405) همخوانی دارد.
سوم، رویكرد سلامت معنوی به عنوان وجه تمایز. در حالی كه بسیاری از تولیدات رسانه‌ای به روایت شهادت و حماسه می‌پردازند، «یاقوت» به ترویج مفاهیمی چون تاب‌آوری، امید و آرامش نیز توجه داشته است كه همگی از اركان اساسی سلامت روان و معنوی محسوب می‌شوند (خداپناهی، 1399). این رویكرد، با تعریف جامع سازمان جهانی بهداشت از سلامت كه ابعاد معنوی و روانی را نیز شامل می‌شود، همخوانی دارد.
چهارم، نقش رادیو سلامت به عنوان رسانه تخصصی. رادیو سلامت با درك نیاز جامعه به محتوای امیدآفرین و مقاومت‌بخش در روزهای جنگ، توانسته است با تولید محتوایی متناسب با بستر رسانه‌ای خود، به كاركرد اطلاع‌رسانی سلامت جامه عمل بپوشاند. استفاده از قالب پادكست، امكان دسترسی آسان و مصرف محتوایی در هر زمان و مكان را برای مخاطب فراهم كرده است.
5-2. چالش‌ها و محدودیت‌های اطلاع‌رسانی سلامت
با وجود نقاط قوت متعدد، اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های جنگی با چالش‌هایی نیز مواجه است:
1. محدودیت منابع: تولید محتوای سلامت‌محور باكیفیت و مبتنی بر پژوهش، نیازمند منابع انسانی، مالی و زمانی قابل‌توجهی است كه در شرایط بحران، ممكن است به میزان كافی در دسترس نباشد.
5-3. ارائه الگوی مطلوب اطلاع‌رسانی سلامت در بحران
بر اساس یافته‌های این پژوهش و تحلیل نقاط قوت و ضعف پادكست «یاقوت»، الگوی مطلوب اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های مشابه شامل چهار مؤلفه اصلی است:
1. روایت‌محوری (داستان‌گویی انسانی و عاطفی): استفاده از روایت‌های شخصی و عاطفی كه مخاطب بتواند با آنها همذات‌پنداری كند. در این الگو، به جای ارائه آمار و داده‌های سرد، قصه‌های انسانی با جزئیات ملموس روایت می‌شوند. پادكست «یاقوت» با موفقیت از این مولفه استفاده كرده است.
2. چندرسانه‌ای بودن (استفاده از ظرفیت‌های مختلف رسانه‌ای): بهره‌گیری همزمان از رسانه‌های صوتی، تصویری، نوشتاری و تعاملی برای پوشش مخاطبان مختلف. پادكست «یاقوت» عمدتا از رسانه صوتی استفاده كرده است و توسعه آن به سایر بسترها، می‌تواند اثربخشی آن را افزایش دهد.
3. تعامل‌محوری (ایجاد فضای گفتگو و مشاركت مخاطب): ایجاد بسترهایی برای گفتگوی مخاطبان با تولیدكنندگان محتوا و مشاركت مخاطبان در تولید محتوا (مثلاً روایت‌های شخصی از تجربه خدمت در جنگ). پادكست «یاقوت» در این زمینه ضعیف عمل كرده است و می‌تواند با راه‌اندازی گروه‌های گفتگو در شبكه‌های اجتماعی، این مؤلفه را تقویت كند.
4. ارزش‌محوری (ترویج مفاهیم سلامت معنوی و تاب‌آوری): تمركز بر ارزش‌های دینی و اخلاقی مانند ایمان، امید، صبر و ایثار به عنوان مؤلفه‌های سلامت معنوی. پادكست «یاقوت» به‌خوبی از این مؤلفه بهره برده است و می‌تواند الگویی برای سایر تولیدات سلامت‌محور باشد.

6. نتیجه‌گیری
6-1. نتایج كلی
پادكست «یاقوت» رادیو سلامت، نمونه موفق از اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های جنگی است كه توانسته با رویكردی سلامت‌محور، روایت‌های شهدای كادر سلامت را به گنجینه‌ای ماندگار تبدیل كند. این تجربه نشان می‌دهد كه اطلاع‌رسانی سلامت، فراتر از وظیفه خبررسانی، می‌تواند به ارتقای سرمایه‌های روانی و معنوی جامعه و تقویت تاب‌آوری اجتماعی كمك كند.
با توجه به یافته‌های این پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت كه پادكست «یاقوت» با چهار كاركرد اصلی؛ معرفی الگوهای سلامت‌بخش، ترویج سلامت معنوی، تقویت تاب‌آوری اجتماعی و انتقال ارزش‌های ایثار به نسل جوان؛ توانسته است پاسخ مناسبی به ضرورت اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های جنگی ارائه دهد.
همچنین، الگوی مطلوب ارائه‌شده در این پژوهش، می‌تواند راهنمای مناسبی برای تولیدكنندگان محتوای سلامت در بحران‌های مشابه باشد. مولفه‌های روایت‌محوری، چندرسانه‌ای بودن، تعامل‌محوری و ارزش‌محوری، چهار ركن اساسی این الگو هستند كه پادكست «یاقوت» در برخی از آنها موفق و در برخی دیگر، نیازمند بهبود است.
6-2. پیشنهادهای كاربردی
بر اساس یافته‌های این پژوهش، پیشنهادهای زیر برای بهبود اطلاع‌رسانی سلامت در بحران‌های مشابه ارائه می‌شود:
1. توسعه تولیدات مشابه با رویكرد روایت‌های كادر سلامت در بحران‌های مختلف (طبیعی، انسانی و امنیتی). وزارت بهداشت و سازمان صداوسیما می‌توانند با تولید مجموعه‌های مشابه، به ترویج سلامت معنوی و تاب‌آوری اجتماعی كمك كنند.
2. استفاده از ظرفیت‌های رسانه‌های نوین (پادكست، شبكه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های ویدئویی) برای انتقال این روایت‌ها به مخاطبان نوجوان و جوان. پادكست «یاقوت» می‌تواند با تولید نسخه‌های تصویری و نوشتاری، دامنه مخاطبان خود را گسترش دهد.
3. ایجاد بانك جامع روایت‌های شهدای سلامت به عنوان منبعی برای پژوهش‌های آتی و الگوسازی. این بانك می‌تواند شامل مصاحبه‌های تصویری و صوتی، اسناد و مدارك و خاطرات مكتوب باشد.
4. تداوم رویكرد سلامت معنوی در تولیدات رسانه‌ای حوزه سلامت به عنوان یكی از ابعاد مغفول‌مانده سلامت عمومی. سازمان‌های متولی سلامت، می‌توانند با حمایت از تولیدات مشابه، به ارتقای سلامت معنوی جامعه كمك كنند.
5. انجام پژوهش‌های كمی برای سنجش میزان تأثیرگذاری این گونه تولیدات بر سلامت روان و معنوی مخاطبان. این پژوهش‌ها می‌توانند به بهبود كیفیت تولیدات آینده كمك كنند.
6. ایجاد بسترهای تعاملی برای مشاركت مخاطبان در تولید محتوا.
7. ارزیابی مستمر اثربخشی تولیدات سلامت‌محور با استفاده از شاخص‌های كمی و كیفی. این ارزیابی‌ها می‌تواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف و بهبود مستمر برنامه‌ها كمك كند.

منابع

· ایلنا (1405). یاقوت، روایت زندگی شهدای سلامت. كد خبر: 1784938.
· بلوچی، ز. (1396). نقش واسطه‌ای تاب‌آوری در رابطه بین سلامت معنوی و معنای زندگی. پژوهش‌های روان‌شناختی.
· خبرگزاری ایرنا (1405). بررسی ابعاد انسانی و بهداشتی جنگ؛ از رنج كاركنان درمان تا تاب‌آوری. 17 فروردین.
· خبرگزاری ایرنا (1405). اسامی 15 شهید نظام سلامت اعلام شد. 13 اسفند.
· خبرگزاری صداوسیما (1405). شهادت 26 نفر از مدافعان سلامت در جنگ رمضان. 19 فروردین.
· خبرگزاری صداوسیما (1405). نگاهی به چند برنامه رادیویی و تلویزیونی. 22 اردیبهشت.
· خبرگزاری مهر (1405). ترویج سلامت معنوی با پادكست «یاقوت»؛ از رادیو سلامت بشنوید. 21 شهریور.
· خبرگزاری مهر (1405). رسانه‌ها چگونه در بحران تاب‌آوری جامعه را افزایش می‌دهند؟ 15 اسفند.
· خداپناهی، م. ك. (1399). سلامت معنوی در بحران‌های روانی. تهران: انتشارات سمت.
· زارع، ح. و همكاران (1402). نقش رسانه‌های سلامت‌محور در بحران‌های همه‌گیر. مجله علوم پزشكی، 22(4)، 345-360.
· كریمی، ن. (1398). رسانه و بحران؛ كاركردهای خبری در شرایط اضطراری. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
· میرزایی، ع. (1400). تأثیر همذات‌پنداری در پیام‌های سلامت بر مخاطب. پژوهش‌های ارتباطی، 28(1)، 12-29.
· میرزایی، م. (1402). تأثیر آموزش خودمراقبتی معنوی بر تاب‌آوری پرستاران. مجله علوم پزشكی اراك.
· مقاله نقش سواد رسانه در حفظ و ارتقای سلامت معنوی (1403). سومین كنفرانس بین‌المللی سلامت معنوی.
·WHO. (1998). Health Promotion Glossary. Geneva: World Health Organization.
·Hsieh, H.F., & Shannon, S.E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277-1288.